*** امام صادق (ع) مي فرمايد : « در روز قيامت ، خداوند پرده اي از پرده هاي بهشت را کنار مي زند و همه افرادي که در صحنه محشر حاضرند ، عطر بهشت را از مسير پانصد سال راه استشمام مي کنند ، مگر يک عده که از استشمام اين عطر محروم مي مانند . سؤال شد آن عده چه کساني هستند ؟ حضرت فرمود : کساني که حرمت پدر و مادر را رعايت نکرده اند و با والدين قطع رابطه کرده اند . »

تکريم پدر و مادر در زندگي دنيوي و اخروي فرزندان تاثير تعيين كننده اي دارد . از جمله اين آثار ، افزايش طول عمر است . از رسول گرامي اسلام (ص) نقل شده است : « کسي که ميل دارد در دنيا عمر طولاني داشته باشد ، نسبت به پدر و مادرش نيکوکار باشد . » آن حضرت در جايي ديگر ، به برخي ديگر از آثار احترام والدين اشاره مي کند و مي فرمايد : « کسي که براي من تضمين کند نيکوکاري و خدمت به پدر و مادر و صله رحم را انجام دهد ، من براي او چند چيز را تضمين مي کنم :‌ مال و ثروت زياد ، عمر طولاني ، و سوم ، محبوبيت درميان اقوام و خويشان خود »

بنا برآنچه در نظام آفرينش تدوين شده ، هر عملي ، واكنش مناسب خود را به دنبال دارد . لذا نتيجه نيکویي به ديگران ، دريافت نيکي است و نتيجه بدي به دیگران ، دريافت بدي است . اگر فرزندي به پدر و مادر خود نيکي کند ، فرزندانش در آينده به او نيکي خواهند کرد . آثار اخروي احسان به والدين نيز زياد است . پيامبر بزرگوار اسلام مي فرمايد : « اگر انساني شب را درحالي به صبح آورد که پدر و مادرش از او راضي باشند ، خداوند دو در از درهاي بهشت را به روي او مي گشايد و اگر يکي از آنها از او راضي باشند ، يکي از درهاي بهشت به رويش گشوده مي شود . »

در مقابل ، گستاخي دربرابر والدين و بي ادبي به آنها ، همه اعمال و رفتار خوب را ضايع مي کند و فرد به عاق والدين دچار مي شود . امام سجاد (ع ) علاوه براينکه در رساله حقوق خود در تکريم و ستايش پدر و مادر ، حقوقي را براي آنها مطرح مي کند ، در دعاها و نيايشهاي خود در صحيفه سجاديه نيز نکته هاي ظريف و قابل توجهي دارد که آموزنده است . در بخشهايي از نيايشهاي آن حضرت آمده است :

« خدايا ، پدر و مادرم را با گرامي داشتن نزد خود و احسان و نيکي از جانب خويش ،مخصوص گردان ، اي بخشنده ترين بخشندگان ، پروردگارا ...، صدايم را دربرابرشان آهسته و سخنم را خوشايند و خویم را نرم نما و دلم را نسبت به آنان مهربان کن و مرا با ايشان سازگار و بر آنان رحيم گردان ... خدايا ؛ مرا موفق بدار که شکر گزار رحتمهاي آنها در دوران تربيت خود باشم . »

*** امام سجاد (ع ) در ادامه نيايشهاي خود ، از خداوند مي خواهد اطاعت پدر و مادر را برايش ، شيرين تر از بستر براي فردي قرار دهد كه كم خوابيده است . زيرا براي كسي که دچار کم خوابي است ، چيزي شيرين تر از يک بستر راحت نيست . همچنين از خدا مي خواهد كه اطاعت والدين را چنان برايش گوارا کند که آب خنک براي يک انسان تشنه ، محبوب و گواراست . با چنین روشي است که می توانیم اطاعت و خواسته هاي پدر و مادر را بر خواهشهاي نفس خويش مقدم بداریم . امام سجاد (ع) همچنين از خداوند مي خواهد که به او قدرت بدهد تا به آموخته هايش درست و دقيق عمل کند و بتواند خود را در مسير خدمت و اطاعت والدين قرار دهد . اميد آنکه ما نيز به پيروي از امام سجاد (ع ) نيکوترين رفتار را با پدر و مادر خود داشته باشيم . این قسمت را با سخن امام سجاد (ع ) آغاز می کنیم . ایشان می فرماید : « حق فرزند این است که بدانی او از توست و در نیک و بد این جهان ، منسوب به توست . پس تو ، به حکم آنكه ولی و سرپرست او هستی ، در تربیت صحیح و آموختن آداب نیکو و راهنمایی او به ( شناخت ) خداوند یکتا ، و کمک کردن به او در اطاعت از خدا ، مسئول هستی . در صورت انجام این مسئولیت ، پاداش می بری و اگر کوتاهی كني ، کیفر می بيني . پس در امر دنیای او چنان بکوش که ( گويي ) اثری آفریده ای و اینک آن را به زیبائیها می آرایی و در امر آخرتش آنگونه تلاش کن که نزد پروردگارت سر افکنده نباشی . »

*** همانطور که شما نيز حدس زدید ، درباره حق فرزند بر پدر و مادر صحبت می کنیم . امام سجاد ( ع ) در این حق بسیار مهم ، به نکاتی عاطفی و اجتماعی اشاره می کند و اهمیت توجه به فرزندان را یادآور می شود . در بعد عاطفی ، امام توجه می دهد که فرزندان بخشی از وجود پدر و مادر و پاره تن آنها هستند . به همین دلیل آنها پیوند و علاقه اي طبیعی با فرزندان خود دارند . در پی همین پيوند ، محبت و علاقه خود را به آنها ابراز می کنند . امام (ع ) محبت والدين به فرزندان را جهت می بخشد و تربیت صحیح و آموختن آداب نیکو را از حقوق فرزند می داند . تربیت ، بستر سعادت و يا شقاوت انسانهاست . با پرورش صحيح فرد می توان بذر علم ، ایمان و اخلاق را در جامعه پراکنده ساخت و استعدادهای درونی ، عقلی و عاطفی انسانها را رشد داد . درواقع ، محبت ، زیربنای تربیت است .

*** در معارف اسلامي درباره مهربانی به فرزندان بسیار توصیه شده است . روایات زیادی بر این تأكيد دارند که محبت خود را به فرزندان ابراز کنید ، آنها را ببوسید و به آنها نیکی کنید . تاثیرات مثبت این شیوه رفتاری از نظر علمی روشن شده است . روانشناسان تربیتی معتقدند بهره مندي فرزندان از مهر و محبت والدین و یا عدم برخورداري آنها از مهر و محبت یکی از والدين ، آثار و تبعاتی را هم در دوران کودکی و هم در بزرگسالی آنان به دنبال دارد . در بررسی های مستندی که از آمار جرایم در کشورهای مختلف انجام شده است ، بسیاری از جرایم اجتماعی مربوط به این گونه افراد است . در میان کودکان و اطفال ، افرادی مرتکب جرم و بزه می شوند که پدر و مادر ، یا یکی از آنها را نداشته اند و یا به طریقی ، طعم شیرین محبت را نچشیده اند .

*** اولیای الهی ، عطوفت و مهرورزی را سرمنشاء تعالیم خود قرار داده اند . از نگاه آنها محبت ، به منزله آب حیات است و گره های روحی و روانی انسانها را می گشاید . رسول خدا ( ص ) می فرماید : " بزرگانتان را احترام و به کوچکترها مهربانی کنید . "

*** امام سجاد (ع ) با تحریک عواطف پدر و فرزندی ، ضرورت رسیدگی به حقوق فرزند را یادآور می شود و می فرماید : " بدان که فرزند از توست . " البته ممکن است در تعداد كمي از افراد ، غریزه حب به فرزند ضعیف باشد ، اما علاقه به خود ، چیزی نیست که انسان نسبت به آن بی تفاوت بماند . هر انسانی نسبت به حیثیت و اعتبار اجتماعی خود حساس است و با همه عواملی که به نحوی اعتبار او را زیر سوال می برند ، مبارزه می کند . به هرحال پدر یا مادر نمی توانند وابستگی فرزند را به خود انکار کنند و نسبت به سرنوشت فرزند بی تفاوت باشند . شايسته است آنها با تلاشي دلسوزانه ، فرزندانی صالح ، مودب و کارآمد را به جامعه تحویل دهند که موجب سرافرازی و سربلندی آنها شود . رسول خدا ( ص) برای این گونه افراد دعا می کند و می فرماید : « خداوند رحمت کند پدری را که فرزندش را با آداب صحیح و نیکو تربیت کرده و او را به مسیر خوبی و نیکی راهنمايي مي كند . »

*** نکته دیگري كه در سخن امام سجاد ( ع ) مشاهده مي شود ، برانگیختن حس مسئولیت پذیری در والدین است . از نگاه امام ، فرزند به منزله نعمت و هدیه اي الهی است و انسان باید درباره همه نعمتهایی که از آن برخوردار بوده ، پاسخگو باشد . امام یادآور می شود که اگر انسان می خواهد در روز قیامت که روز حسابرسی به اعمال است ، سبک بار شد ، باید به وظیفه اش خوب عمل کند . ازجمله وظایف پدر و مادر این است که فرزند را به جاده توحید و آئين يكتا پرستي ، هدايت كنند که موجب رستگاری و سعادت او می شود . بديهي است بر اثر این تلاش ، خود والدين نيز از الطاف الهی برخوردار مي شوند . در مجموع امام سجاد (ع ) حق فرزند بر پدر و مادر را این چنین خلاصه می کند که : والدین بر فرزند ولایت دارند ، باید او را صحیح تربیت کنند و آداب نیک را به او بیاموزند . او را به راه خداوند رهنمون سازند و در انجام وظايف ديني ، او را یاری كنند . در این صورت است که آنها اثری نیکو از خود در جهان باقی گذارده اند .

نماز ، پاسخ به نیاز دروني انسان به نیایش دربرابر معبود يگانه است . در حالت نیایش ، روح از آرامش و صلح لبریز می شود . بطوری که درخشش این نور در چهره آشکار می شود . به دلیل تاثیرات سازنده نماز ، امام سجاد (ع ) در رساله حقوق خود از اهمیت آن سخن می گوید . آن امام بزرگوار از نمازگزاران می خواهد که آن را بطور حقیقی ادا کنند ، با آرامش و وقار و با دلي خاشع و زباني نيكو ، آن را برپا دارند و جان و دل خود را متوجه خدا سازند . در این قسمت درباره آثار سازنده نماز صحبت می کنیم .

نماز وسیله شستشوی گناهان و جلب آمرزش الهی است . چرا که انسان را به توبه و اصلاح کارهای گذشته دعوت می کند . در حدیث آمده است که پیامبر (ص) از یاران خود سؤال کرد : « اگر بر در خانه یکی از شما نهری از آب صاف و پاكیزه باشد و در هر روز پنج بار خود را در آن شستشو دهد ، آیا چیزی از الودگی و ناپاكي در بدن باقي می ماند ؟ در پاسخ عرض کردند : نه ، پيامبر فرمود : نماز درست همانند این آب جاری است . هر زمان که انسان نماز می خواند ، گناهانی که در فاصله بين دو نماز انجام داده است ، از میان می رود و جراحاتی که بر روح و جان انسان از گناه می نشیند ، با مرهم نماز التیام می یابد . "

*** نماز با تقویت ایمان ، سدی دربرابر گناهان آینده است و نهال شكيبايي و خويشتن داري را در دل پرورش می دهد . بزرگترین خطر برای رهروان حق آن است که هدف آفرینش را فراموش کنند و غرق در زندگی مادی و لذایذ زودگذر دنیا شوند . اما نماز به حکم اینکه در فواصل مختلف در هر شبانه روز ، پنچ بار به جا اورده می شود ، مرتبا" به انسان هشدار می دهد و او را متوجه موقعيت خود مي كند . انسانی که در شبانه روز ، هفده رکعت و در هر ركعت ، دو بار در آستان خداوند ، پیشانی تواضع بر خاک می نهد و خود را ذره کوچکی دربرابر عظمت او می بیند ، گرفتار تکبر و خود پرستی نمی شود . چنين كسي پرده های غرور و خودخواهی را کنار می زند . علی (ع ) در این رابطه می فرماید : " خداوند ایمان را برای پاکسازی انسانها از شرک واجب کرده است و نماز را برای پاکسازی از کبر . "

*** نماز وسیله پرورش فضایل اخلاقي و تکامل معنوی در انسان است . چراکه انسان را از جهان تنگ و محدود مادی بیرون می برد و او را در افقهاي گسترده تري سير مي دهد . تکرار این عمل و توجه به صفات زیبای خداوند چون رحمت و بخشندگی ، بهترین دعوت کننده به سوی نیکیها و پاکی ها است . در روایات آمده است نخستین چیزی که در روز رستاخيز از بندگان سؤال می شود ، نماز است . اگر پذیرفته شود ، سایر اعمال نیز پذیرفته می شود و اگر پذيرفته نشود ، اعمال ديگر نيز ارزش واقعي نخواهند داشت . شاید دلیل این سخن آن باشد که نماز كليد رمز ارتباط بنده با خدا است . اگر به طور صحیح انجام گیرد ، روحيه اخلاص و پاکی در فرد احيا می شود .

علاوه بر محتوای نماز ، آداب نماز نیز سازنده است و انسان را به پاکسازی زندگی و رعایت حقوق دیگران دعوت مي كند . از شرايط لازم براي درستي نماز ، اين است كه مکان و لباس نمازگزار و آبی که با آن وضو می گیرد ، غصبي نباشد و حقوق دیگران در آن رعايت شده باشد . روایات حاکی از آن است که ازجمله کسانی که نماز آنها قبول نخواهد شد ، پیشوای ستمگري است که حقوق مردم را نادیده می گیرد . همچنین نماز ، روح نظم و انضباط را در انسان تقویت می کند ، چراکه باید در اوقات معیني از شبانه روز و با نظم و ترتيب خاصي انجام شود .

*** درواقع ، نماز با یک سلسله فضایل عملی نيز همراه است که انسان بايد به آن توجه داشته باشد . شاید از همین روست که خداوند در قرآن کریم انسانهای دربند مشکلات و نابسامانیها را دعوت می کند که از صبر و نماز یاری بجویند . در آیه 153 سوره بقره می فرماید : « ای اهل ایمان ، از صبر و نماز کمک بگيريد . ( زيرا ) خداوند با صابران است . » بدیهی است انسان در برخورد با رویدادها و حوادث مختلف ، آزرده خاطر و بی تاب می شود . او نیاز به نیرويی اطمینان بخش دارد که چون سدی محکم او را از آسیب و اضطراب برهاند . نماز همان سد محکم و استوار است که موجب آرامش و اطمينان انسان می شود .

*** به طور کلی ، روح و اساس نماز ، همان یاد خداست که مهمترين اثر نماز است و خداوند ، آن را از هر ذکری برتر و بالاتر دانسته است . البته ذکری واقعي و تاثير گذار است كه از ژرفاي قلب ، آگاهانه و از روی اخلاص باشد . چنين نمازي ، چون اكسيري سازنده ، بدیها را به خوبی تبديل مي کند و مقدمه فکر و عمل شايسته مي شود . امام سجاد (ع ) ، ما را به انجام دقیق و خاضعانه اينگونه نماز فرا خوانده است .دانستيم که " رساله حقوق " مجموعه اي است که حقوق انسانها را با توجه به کرامت و شأن انساني آنها بيان مي کند . اين رساله از آثار پرارج و گرانمايه اي است که از امام سجاد (ع ) به يادگار مانده و همواره مورد توجه محققان و انديشمندان ديني بوده است . نخستين بخش رساله حقوق امام سجاد (ع ) ، به حقوق اعضاي بدن اختصاص دارد که در برنامه هاي گذشته بيان کرديم . امام سجاد (ع ) در بخش ديگر ، مسئله عبادتها را مطرح مي کند . مهمترين آنها ، نماز است ، ايشان مي فرمايد :

" و اما حق نماز ، پس بدان که آن ، حضور در محضر خداوند متعال است و تو در برابر خداوند ايستاده اي ، و چون به اين نکته آگاهي يافتي ، سزاوار است که در اين محضر حاضر شوي مانند بنده اي كوچك که رغبت به تقرب و نزديک شدن به مولايش را دارد و درحالي که از او ( به سبب گناهان خود ) هراس داري ، به لطف و کرم او اميدوار باش و با خضوع به تضرع بپرداز . و حضور در بارگاه او را بزرگ بدان ..."

*** ميل به پرستش معبود ، مسئله اي فطري است كه در همه افراد بشر وجود دارد . چنانكه در زمانها و مکانهاي مختلف ، شاهد پرستش خدايان مختلف و پديده هاي طبيعي از قبيل خورشيد و ماه و ستارگان و غيره بوده ايم . اين پرستش ها اگرچه ظاهري متفاوت دارد و در مسير اصلي خود نيست ، اما نشان مي دهد که بشر بطور طبيعي به معبودي براي پرستش نياز دارد و اين امري فطري است . خداوند در آيه 30 سوره روم مي فرمايد : " ... اين فطرتي است که خداوند ، انسانها را بر آن آفريده ، دگرگوني در آفرينش الهي نيست ."

*** دين اسلام از انسان مي خواهد که معبود حقيقي را بشناسد و در حد توان به او معرفت بيابد تا برای ارضای حس پرستش خود ، گرفتار معبودهاي خيالي و دروغين نشود . خدايي که اسلام معرفي مي کند ، زنده ، متعالي ، حکيم ، دانا ، شنوا و مدبر است . او تدبير كننده جهان هستی و ياري دهنده انسان در سختي هاست . اسلام چگونگی ارتباط با خداوند عالم را در قالب عبادات مختلف بيان نموده که نماز ، از جمله زيباترين آنها است .

*** نماز ، محکمترين رشته الفت بين بندگان و خدا است . خداوند از طريق نماز ، وسيله پيوند و ارتباط انسان با خود را برقرار نموده و اين نوراني ترين شيوه پرستش الهي است . نماز ريسمان اتصالي است که همه هستي و موجوديت آدمي را به ملکوت پيوند مي دهد و مظهر خشوع و خضوع دربرابر خالق يكتا است . پيامبر بزرگوار اسلام ( ص ) مي فرمايد : " هر چيز را چهره اي است و چهره دين ، نماز است . سعي کنيد کمال و زيبايي اين چهره را حفظ کنيد ."

به تعبير رسول خدا (ص ) همانطور که در يک ساختمان ، ستونها نقش حافظ و نگهدارنده را دارند ، نماز هم نقش ستون را در خانه دين ایفا می کند . هنگامي که ستون خانه درهم بريزد و سقوط کند ، هر قدر ديوارها و پنجره ها محکم باشند ، نمي توانند مايه قوام بنا شوند . هنگامي که ارتباط انسان با خداوند از طريق نماز تداوم نيابد ، بناي ايمان فرو مي ريزد و ساير اعمال ، اثر و خاصيت خود را از دست مي دهند . به عبارت ديگر ، نماز بگونه ای است که به ساير اعمال انسان ، ارزش و معنا مي بخشد . چرا که نماز ، مجموعه اي منسجم از گفتار ، اعمال و انگيزه هاي پاك و خالصانه است . تکرار اين مجموعه در شبانه روز ، بذر اعمال نيک را در جان انسان مي پاشد و روح او را پاک و مصفا مي سازد .

+ نوشته شده در  چهارشنبه ششم مهر ۱۳۹۰ساعت 19:50  توسط طاهره رحیم پور  |