محتوی وفضیلت سوره قدر محتوای این سوره چنا نکه از نامش نیز پیداست بیان نزول قرآن در شب قدر است ،وسپس بیان اهمیت شب قدر وبرکات وآثار آن.در اینکه این سوره درمکه نازل شده ویا مدینه ؟مشهور میان مفسران مکی بودن آن است ،ولی بعضی احتمال داده اند که د رمدینه نازل شده است ،زیرا در روایتی آمده که پیغمبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم )در خواب دید که بنی امیه از منبر او بالا رفته اند ،این امر بر پیامبر گران آمد ونارحت شد،سوره قدر نازل گردیدو پیامبر را تسلی دارد (لذا بعضی لیله القدر خیر من الف شهر را ناظر به مدت حکومت بنی امیه که حدود یکهزار ماه بود می دانند )ومی دانیم مسجد ومنبر در مدینه تشکیل شد نه درمکه. ولی معروف چنانکه گفتیم مکی بودن است ،واین روایت ممکن است از قبیل تطبیق باشد نه شأن نزول : در فضیلت تلاوت این سوره همین بس که ازپیغمبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم)نقل است که فرمود:من قرا ها اعطی من الاجر کمن صام رمضان احیا لیله القدر :هر کس آن را تلاوت کند مانند کسی است که ماه رمضان را روزه گرفته ،وشب قدر را احیا داشته است . درحدیث دیگری از امام باقر (علیه السلام )می خوانیم: من قرا انا انزلنا بجهر کان کشاهر سیفه فی سبیل الله ،ومن قراها سرا کان کالمتشحط بدمه فی سبیل الله کسی که سوره انا انزلنا را بلند وآشکار بخواند مانند کسی است که در راه خدا شمشیر کشیده وجهاد می کند،وکسی که بطور پنهان یخواند مانند کسی استکه در راه خدا به خون آغشته است تفسیر نمونه ج: 27 ص :179 واضح است این همه فضیلت از آن کسی نیست که آن را می خواندوحقیقتش را درک نمی کند ،بلکه از آن کسی است که می خواند ومی فهمد وبه محتوایش جامه عمل می پوشاند ،قرآن را بزرگ می شمرد وآیاتش را در زندگی پیاده می کند . از ضمیمه کردن این آیه با آیه سوره بقره نتیجه گیری می شود که شب قدر د رماه مبارک رمضان است ،اما کدام شب است ؟ از قران چیزی دراین مورد استفاده نمی شود ،ولی روایات د راین باره بحث فراوان کرده اند که د رپایان تفسیر این سوره به خواست خد ا در این زمینه ومسائل دیگر سخن خواهیم گفت. تفسیر نمونه ج : 27ص:180 سوره قدر بسم الله الرحمن الرحیم انا انزلنه فی لیله القدر و ما ادراک ما لیله القدر لیله القدر خیر من الف شهر تنزل الملئکه و الروح فیها باذن ربهم من کل امر سلم هی حتی مطلع الفجر ترجمه بنام خداوند بخشنده مهربان ما آن را در شب قدر نازل کردیم و تو چه می دانی شب قدر چیست؟ شب قدر بهتر از هزار ماه است تفسیر نمونه ج:27 ص :181 فرشتگان و روح در آن شب به اذن پروردگارشان برای هر کار نازل می شوند. شبی است مملو از سلامت تا طلوع صبح تفسیر : شب قدر شب نزول قرآن از آیات قرآن به خوبی استفاده می شود که قرآن مجید در ماه مبارک رمضان نازل شده است :شهر رمضان الذی انزل فیه القرآن.و ظاهر این تعبیر آن است که تمام قرآن در این ماه نازل گردید.و در نخستین آیه سوره قدر می افزاید :ما آن را در شب قدر نازل کردیم. گرچه در این آیه صریحا نام قرآن ذکر نشده ولی مسلم است که ضمیر انا انزلناه به قرآن باز می گردد و ابهام ظاهری آن برای بیان عظمت و اهمیت آن است.تعبیر به انا انزلناه نیز اشاره دیگری به عظمت این کتاب بزرگ آسمانی است که خداوند نزول آن را به خودش نسبت داده است. نزول آن در شب قدر همان شبی که مقدرات و سرنوشت انسانها تعیین می شود دلیل دیگری بر سرنوشت ساز بودن این کتاب بزرگ آسمانی است.5 والروح اعظم من الملائکه ،لیس ان الله عزوجل یقول :تنزل الملائکه و الروح؟جبرئیل از ملائکه است،و روح اعظم از ملائکه است ،مگر خداوند از ضميمه كردن اين آيه با آيه سوره بقره نتيجه گيري مي شود كه شب قدر در ماه مبارك رمضان است،اما كدام شب است؟از قرآن چيزي در اين مورد استفاده نمي شود ولي روايات در اين باره بحث فراوان كرده اند، كه در پايان تفسير اين سوره به خواست خداوند در اين زمينه و مسائل ديگر سخن خواهيم گفت. تفسیر نمونه ج:27ص :182 در اینجا سوالی مطرح است و آن اینکه هم از نظر تاریخی وهم از نظر ارتباط محتوای قران با حوادث زندگی پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم)مسلم است که این کتاب آسمانی به طور تدریجی ود ر طی 23 سال نازل گردیده . این امر چگونه با آیات فوق که می گوید در ماه رمضان وشب قدر نازل شده است سازگار می باشد ؟پاسخ این سوال –به گونه ای که بسیاری از محققان گفته ا ند این است که قران دارای دو نزول بوده است . نزول دفعی که در یک شب تمام آن بر قلب پاک پیغمبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم )یا بی المعمور یا از لوح محفوظ به آسمان دنیا نازل گردید . ونزول تدریجی که در بیست وسه سال دوران نبوت انجام گرفت (شرح این مطلب را در ذیل آیه 3 سوره دخان جلد 21 تفسیر نمونه صفحه 148 به بعد بیان کرده ایم) بعضی نیز گفته اند آغاز نزول قرآن در لیله القدر بوده نه تمام آن ولی این بر خلاف ظا هر آیه است که می گوید ما قرآن را درشب قدر نازل کردیم. قابل توجه اینکه :درباره نازل شدن دربعضی از آیات تعبیر به انزال ودر بعضی تعبیر به تنزیل شده است،وا زپاره ای از متون لفت استفاده می شود که تنزیل معمولا د ر جائی گفته می شود که چیزی تدریجا نازل گردیده ،ولی انزال مفهوم وسیعتری دارد که نزول دفعی را نیز شامل می گردد این تفاوت تعبیر که د ر آیات قرآن آمده می تواند اشاره به دو نزول فوق باشد در آیه بعد برای بیان عظمت شب قد ر می فرماید :تو چه دانی شب قدر چیست ؟ (وما ادراک مالیله القدر ) وبلافاصله می گوید : شب قدر شبی است که از هزار ماه بهتر است (لیله القدر خیر من الف شهر ) تفسیر نمونه ج:27ص :183 این تعبیر نشان می دهد که عظمت این شب به قدری است که حتی پیغمبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم )با آن علم وسیع وگسترده اش قبل ا زنزول این آیا به آن واقف نبود. می دانیم هزار ماه پیش از هشتاد سال است ،به راستی چه شب با عظمتی است که به ا ندازه یک عصر طولانی پر برکت ارزش دارد . در بعضی از تفاسیر آمده است که پیغمبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم)فرمود : یکی از بنی اسرائیل لباس جنگ در تن کرده بود وهزاران ماه از تن بیرون نیاورد وپیوسته مشغول (یا آماده)جهاد فی سبیل الله بود ؛اصحاب ویاران تعجب کردند وآرزو داشتندچنان فضیلت و افتخاری برای آنها نیز میسر می شد ،آیه فوق نازل گشت وبیان کرد که شب قدراز هزاران ماه برتر است . درحدیث دیگری نیز آمده است که پیغمبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم)از چهار نفر از بنی اسرائیل که هشتاد سال عبادت خدا را بدون عصیان انجام داده بودند سخن به میان آورد ،اصحاب آرزو کردند که ای کاش آنها هم چنین توفیقی پیدا می کردند آیه فوق در این زمینه نازل شد. در اینکه عدد هزار در اینجا برای تعداد است یا تکثیر ؟بعضی گفته اند: برای تکثیر است ،وارزش شب قدر از هزاران ماه نیز برتر می باشد،ولی روایاتی که در بالا نقل کرده ایم نشان می دهد که عدد مزبور برای تعداد است ، تفسیر نمونه ج ک 27 : 184 واصولا عدد همیشه برای تعاد است مگر اینکه قرینه روشنی بر تکثیر باشد . سپس به توصیف بیشتری از آن شب بزرگ پرداخته ،؛می افزاید :فرشتگان وروح در آن شب به اذن پروردگارشان برای برای تقدیر هر کار نازل می شوند( تنزیل الملائکه الروح فیها باذن ربهم من کل امر ) باتوجه به اینکه تنزل فعل مضارع است،ودلالت بر استمرار دارد (د ر اصل تتنزل بوده )روشن می شود که شب قدر مخصوص به زمان پیغمبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم)ونزول قرآن مجید نبوده ،بلکه امری است مستمر وشبی است مداوم که در همه سال تکرار می شود. در اینکه منظور ا ز روح کیست ؟ بعضی گفته ا ند ؟جبرئیل امین است که روح الامین نیز نامیده می شود ،وبعضی روح را به معنی وحی تفسیر کرده اند ،به قرینه آیه 52 سوره شوری «وکذالک اوحینا الیک روحا من امرنا »:همانگونه که بر پیامبران پیش وحی فرستادیم بر تو نیز به فرمان خود وحی کردیم . بنابراین مفهوم آیه چنین می شود: فرشتگان با وحی الهی درزمینه تعیین مقدرات در آن شب نازل می شوند. تفسیر نمونه ج:27 ص:185 متعال نمی فرماید :ملائکه و روح نازل می شوند. یعنی به قرینه مقابله ،این دو با هم متفاوتند ، تفسیر های دیگری نیز برای کلمه روح در اینجا ذکر شده چون دلیلی بر آنها نبود از آن صرفنظر گردید. منظور از کل امر این است که فرشتگان برای تقدیر و تعیین سرنوشتها و آوردن هر خیرو برکتی در آن شب نازل می شوند، و هدف هدف از نزول آنها انجام این امور است. یا اینکه هر امر خیر و هر سرنوشت و تقدیری را ب ا خود می آورند. بعضی نیز گفته اند منظور این است که آنها برای تدبیر و تقدیرامور نازل می شوند و کار آنها نیز گوشه ای از ربوبیت پروردگار است. نو در آخرین آیه می فرمایید:شبی است آکنده از سلانت و خیر و رحمت تا طلوع صبح هم قرآن در آن نازل شده ،هم عبادت و احیا در آن معادل هزار ماه است ،هم خیرات و برکات الهی در آن شب نازل می شود ]هم رحمت خاصش شامل حال بندگان می گردد ،و هم فرشتگان و روح در آن شب نازل می شوند. بنابراین شبی است سرتاسر سلانت ،از آغاز تا پایان ، حتی طبق بعضی از روایت در آن شب شیطان در زنجیر است و ازاین نظر شبی است سالم و توأم با سلامت. بنابراین اطلاق سلام که به معنی سلامت است بر آن شب در حقیقت نوعی از تأکید است همانگونه که گاه می گوئیم فلانکس عین عدالت است. بعضی نیز گفته اند که اطلاق سلام بر آن شب به خا طر این است که فرشتگان پیوسته به یکدیگر یا به مومنان سلام می کنند ،یا به حضور پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم )وجانشین معصومین می رسند وسلام عرضه می دارند. جمع میان این تفسیرها نیز امکان پذیر است . تفسیر نمونه ج:27ص:186 به هر حال شبی است سراسر نور ورحمت وخیر وبرکت وسلامت وسعادت وبی نظیر از هر جهت . در حدیثی آمده است که از امام باقر سوال شد :آیا شما می دانید شب قدر کدام شب است ؟فرمود :کیف لا تعرف والملائکه تطوف بنا فیها : چگونه نمی دانیم ،د رحالی فرشتگان درآن شب در گرد ما دور می زنند! در داستان ابراهیم (علیه السلام )آمده است که چند نفر از فرشتگان الهی نزد او آمدند وبشارت تولد فرزند برای او آوردند و بر اوسلام کردند(هود-69)می گویند لذتی که ابراهیم (علیه السلام )از سلام این فرشتگان برد با تمام دنیا برابری نداشت ،اکنون باید فکر کرد که وقتی گروه گروه فرشتگان در شب قدر نازل می شوند وبر مومنان سلام می کنند چه لذت ولطف وبرکتی دارد؟وقتی ابراهیم (علیه السلام )را د رآتش نمرود افکندند فرشتگان آمدند وبر ا و سلام کردند،وآتش بر او گلستان شد ،آیا آتش دوزخ به برکت سلام فرشتگان بر مومنان در شب قدر برد وسلام نمی شود؟ آری این نشانه عظمت امت محمد (صلی الله علیه واله وسلم )است که در آنجا بر خلیل (علیه السلام ) نازل می شوند ودراینجا بر این امت اسلام. تفسیر نمونه ج 27ص :187 نکته ها : 1- چه اموری درشب قدر مقدرمی شود؟ در پاسخ این سوال ،که چرا این شب ،شب قدر نامیده شده ؟سخن بسیار گفته اند ،از جمله اینکه : 1- شب قدر به این جهت قدر نامیده شده که جمیع مقدرات بندگان درتمام سال در آن شب تعیین می شود ،شاهد این معنی سوره دخان است که می فرماید : «اانا انزلناه فی لیله مبارکه انا کنا منذرین فیها یفرق کل امر حکیم» :ما این کتاب مبین ار در شبی پر برکت نازل کردیم ،وما همواره انذار کننده بوده ایم ،در آن شب که هر امری بر طبق حکمت خداوند تنظیم وتعیین می گردد (دخان 4،3). این بیان هماهنگ با روایات متعددی است که می گوید:در آن شب ،مقدرات یکسال انسانها تعیین می گردد ،و ارزاق سرآمد عمرها ، وامور دیگر ،در آن لیله مبارکه تفریق وتبیین می شود. 2- بعضی نیز گفته اند آن شب را از این جهت شب قدر نامیده اندکه دارای قدر و شرافت عظیمی است. 3- گاه نیز گفته اند به خاطر آن است که قرآن با تمام قدر و منزلتش بر رسول والاقدر ،و بوسیله فرشته صاحب قدر نازل گردید. 4- یا اینکه شبی است که مقدر شده قرآن در آن نازل گردد. 5- یا اینکه کسی ان شب را یا احیا بدارد صاحب قدر و مقام و منزلت می شود. 6-یا اینکه در آن شب ،آنقدر فرشتگان نازل می شوند که عرصه زمین بر آنها تنگ می شود،چون تقدیر به معنی تنگ گرفتن نیز آمده است مانند و من قدر علیه رزقه تفسیر نمونه ج :27 ص :188 7- شب قدر کدام شب است؟ در اینکه لیله القدر در ماه رمضان است تردیدی نیست،چرا که جمع میان آیات قرآن همین معنی را اقتضا می کند، از یکسو می گوید :قرآن در ماه رمضام نازل شده و از سوی دیگر می فرماید: در شب قدر نازل گردیده. ولی در اینکه کدام شب از شبهای ماه رمضان است ؟ گفتگو بسیار است ،و در این زمینه تفسیرهای زیادی شده، از جمله شب اول ،هفدهم ،نوزدهم ،بیست یکم ،بیست سوم ،بیست و هفتم ،و شب بیست نهم. ولی مشهور و معروف در روایت این است که در دهه آخر ماه رمضان و شب بیست ویکم یا بیست وسوم است ،لذا در روایتی می خوانیم که دردهه آخر ماه مبارک پیغمبر اکرم ( صلی الله علیه وآله وسلم)تمام شبها را احیا می داشت ومشغول عبادت بود. و در روایتی از امام صادق (علیه السلام ) آمده است که شب قدر شب بیست ویکم یا بیست وسوم است ،حتی هنگامی که راوی اصرار کرد کدامیک از این دو شب است گفت : اگر من نتوانم هر دوشب را عباد کنم کدامیک را انتخاب نمایم ؟!امام (علیه السلام ) تعیین نفرمود ،و افزود ، «ما ایسر لیلتین فیما تطلب» :چه آسان است دو شب برای آنچه می خواهی ! ولی در روایات متعددی که از طریق اهل بیت (علیهم السلام )رسیده است بیشتر روی شب بیست وسوم تکیه شده،در حالی که روایات اهل سنت بیشتر روی شب بیست وهفتم دور می زند. درروایتی از امام صادق (علیه السلام )نیز نقل شده که فرمود : التقدیر فی لیله القدر تسعه عشر ،والابرام فی لیله احدی وعشرین والامضاء فی لیله ثلاث وعشرین. تقدیر مقدرات در شب نوزدهم ،وتحکیم آن درشب بیست ویکم ،وامضاء در شب بیست وسوم است و به این ترتیب بین روایات جمع می شود. ولی به هر حال هاله ای از ابهام شب قدر را به خاطرجهتی که بعدا به آن اشاره می شود ،فرا گرفته است. یا در میان شبهای 2 - چرا شب قدرمخفی است ؟ بسیاری معتقدندمخفی بودن شب قدر درمیان شبهای سال ، ماه مبارک رمضان برای این است که مردم به همه این شبها اهیمت دهند ،همانگونه که خداوند رضا ی خود را درمیان ا نواع طاعات پنهان کرده تا مردم به طاعت روی آورند،وغضبش را درمیان معاصی پنهان کرده تا از همه بپرهیزند ،دوستان را درمیان مردم مخفی کرده تا همه را احترام کنند،اجابت را در میان دعا ها پنهان کرده تا به همه دعا ها رو آورند ،اسم اعظم را درمیان اسمائش مخفی ساخته تا همه را بزرگ دارند،ووقت مرگ را مخفی ساخته تا درهمه حال آماده باشند. واین فلسفه مناسبی به نظر می رسد. تفسیر نمونه ج :27 ص :190 3- آیا شب قدر درامتهای پیشین نیز بوده است؟ظاهر آیات این سوره نشان می دهد که شب قدر مخصوص زمان نزول قرآن وعصر پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم )نبوده ،بلکه همه سا ل تا پایان جهان تکرار می شود. تعبیر به فعل مضارع (تنزل )که دلالت بر استمرار دارد ،وهمچنین تعبیر به جمله اسمیه سلام هی حتی مطلع الفجر که نشانه دوام است نیز گواه بر این معنی است . بعلاوه روایات بسیاری که شاید درحد تواتر باشد نیز این معنی را تایید می کند. ولی آیات در امتهای پیشین نیز بوده است یا نه. صریح روایات متعددی این است که از موا هب الهی بر این امت می باشد ،چنانچه در حدیثی از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم )آمده است که فرمود: ان الله وهب لامتی لیله القدر لم یعطها من کان قبلهم : خداوند به امت من شب قدر را بخشیده واحدی از امتهای پیشین ازاین موهبت برخوردار نبودند. تفسیر نمونه ج :27 ص :191 در تفسیر آیات فوق نیز بعضی از روایات دلالت بر این مطلب دارد . 4- چگونه شب قدر برتر از هزار ماه است ؟ ظاهر این است که بهتر بودن این شب از هزار ماه ،به خاطر ارزش عبادت واحیای آن شب است ،وروایات فضیلت لیله القدر وفضیلت عبادت آن که درکتب شیعه واهل سنت فراوان است این معنی را کاملا تایید می کند.. علاوه بر این ،نزول قرآن در این شب ،و نزول برکات ورحمت الهی د ر آن ،سبب می شود که از هزار ماه برتر وبالاتر باشد. د رحدیثی از امام صادق (علیه السلام)آمده است که به علی بن حمزه ثمالی فرمود :فضیلت شب قدر را درشب بیست ویکم وبیست وسوم بطلب ،و در هر کدام از این دو یکصد رکعت نماز بجای آور ،واگر بتوانی هر دو شب را تا طلوع صبح احیا بدار و درآن شب غسل کن. ابوحمزه می گوید:عرض کردم :اگر نتوانم ایستاده اینهمه نماز بخوانم؟فرمود :نشسته بخوان ،عرض کردم :اگر نتوانم ؟فرمود :در بستر بخوان ،ومانعی ندارد در آغاز شب خواب مختصری بکنی وبعد مشغول عبادت شوی ،درهای آسمان در ماه رمضان گشوده است ،وشیاطین درغل وزنجیرند ،واعمال مومنین مقبول است وچه ماه خوبی است ماه رمضان! 5- چرا قرآن درشب قدرنازل شد؟ از آنجا که در شب قد رسرنوشت انسانها برای یکسال ،بر طبق لیاقتها و شایستگیهای آنها ،تعیین می شود،باید آن شب را بیدار بود ،وتوبه کرد وخودسازی نمود وبه درگاه خدا رفت ولیاقتی بیشتر وبهتربرای رحمت او پیدا کرد. آری لحظاتی که سرنوشت ما تعیین می شود نباید انسان درخواب باشد ،واز همه چیز غافل وبیخبر که در این صورت سرنوشت غم انگیزی خواهد داشت ! قرآن چون یک کتاب سرنوشت ساز است ،وخط سعادت وخوشبختی وهدایت انسانها در آن مشخص شده است باید در شب قدر ،!شب تعیین سرنوشتها ،نازل گردد ،وچه زیبا است رابطه میان قرآن وشب قدر ؟وچه پر معنی است پیوند این دو با یکدیگر ؟ تفسیر نمونه : 27ص :192 6-آیا شب قدر در مناطق مختلف یکی است؟ می دانیم آغاز ماههای قمری در همه بلادها یکسان نیست ،وممکن است د رمنطقه ای امروز اول ماه باشد ودر منطقه دیگر دوم ماه ،بنابر این شب قدر نمی تواند یکشب معین د رسال بوده باشد ،چرا که فی المثل شب بیست وسوم د رمکه ممکن است شب بیست ودوم در ایران یا عراق باشد،وبه این ترتیب قاعدتا هر کدام باید برای خود شب قدری داشته باشند ،آیا این با آنچه از آیات وروایات استفاده می شود که شب قدر بک شب معین است سازگار است ؟! پاسخ این سوال با توجه به یک نکته روشن می شود وآن اینکه :شب همان سایه نیم کره زمین است که بر ،نیم کره دیگر می افتد ،ومی دانیم این سایه هماره گردش زمین در حرکت است ،ویک دوره زمین باشد ،یعنی مدت بیست وچهار ساعت تاریکی که تمام زمین را زیر پوشش خود قرار می دهد شب قد راست که آغاز آن از یک نقطه شروع می شود ود رنقطه دیگر پایان می گیرد (دقت کنید) تفسیر نمونه ج:27 ص:193 خداوندا ! به ما آنچنان بیداری وآگاهی عطا کن که از فضیلت لیله القدر بهره کافی گیریم . پروردگارا ! چشم امید ما به لطف دوخته است مقدرات ما را بر وفق آن تعیین فرما .بارالها ! ما را از محرومان این ماه قرار مده که محرومیتی از آن بالاتر نیست . آمین یا رب العالمین.
+ نوشته شده در  دوشنبه سی ام فروردین 1389ساعت 12:21  توسط طاهره رحیم پور  |